Vragen over eetbare planten

Wij zouden gaan voor een kruisbes en een doornloze braam. Reden: ze oogsten na elkaar (kruisbes in juni en juli, braam in augustus en september), ze zijn allebei zelfbestuivend, ze verdragen halfschaduw en de braam kan tegen een hek of schutting, waardoor hij nauwelijks grond kost.

Wil je liever twee struiken die op elkaar lijken maar heel verschillend smaken: een rode aalbes ‘Jonkheer van Tets’ en een roze aalbes ‘Gloire des Sablons’. Die roze is zo zoet dat kinderen hem zo van de struik eten.

Op een zonnige voortuin zouden wij een zure kers ‘North Star’ nemen. Die blijft van nature klein (2 tot 3 m), is zelfbestuivend, bloeit uitbundig wit in het voorjaar en de vogels laten zure kersen vaker met rust dan zoete. Of een zoete kers ‘Sylvia’, die groeit zuilvormig en neemt dus bijna geen breedte in.

Wil je iets bijzonders waar de buren naar komen kijken: een vijg tegen de zuidmuur, of een dwergmoerbei.

Zeker, en dit is precies waar honingbes en krent voor gemaakt lijken. De honingbes hoef je jarenlang niet te snoeien, hij blijft rond een meter, krijgt vrijwel geen ziektes en geeft in mei al bessen die je vanaf zithoogte plukt. De krent ‘Smokey’ is net zo makkelijk en geeft daarnaast bloesem in het voorjaar en vuurrood blad in de herfst.

Zet ze in de volle grond met een dikke laag compost eromheen. Die laag onderdrukt onkruid en houdt vocht vast, waardoor je ook minder hoeft te wieden en te gieten. Planten in een verhoogde bak of grote pot op werkhoogte scheelt bukken.

In een kleine tuin wil je planten die veel geven per vierkante meter en niet uit de kluiten groeien. Onze drie favorieten: een kruisbes (blijft rond 1 m, verdraagt halfschaduw, één plant is genoeg), een honingbes (de allereerste oogst van het jaar, in mei al) en een doornloze braam ‘Navaho’ tegen een muur of hek, want die gebruikt hoogte in plaats van grondoppervlak.

Denk in verdiepingen: klimmers tegen de schutting, struiken in de border, en bodembedekkers als vossenbes eronder. Zo oogst je op drie niveaus in dezelfde meter.

Die maat is een cadeau: 80 cm diep is meer dan genoeg voor bijna alles, en zon in de winter is voor bladverliezende planten helemaal niet nodig. Ze slapen dan toch.

Onze indeling voor die bak: achterin één moerbei ‘Mojo Berry’ of een vijg als hoogtepunt, daarvoor twee honingbessen (die hebben elkaar nodig voor bestuiving, dus altijd twee verschillende rassen) en langs de rand gele kruipframboos of vossenbes die over de rand mag hangen.

Let op bij zo'n bak: hij moet onderin kunnen afwateren, anders staan de wortels 's winters in het water. Dat is de meest voorkomende reden dat planten in bakken het niet halen.

Dan kies je op bloesem, bessen en beschutting in plaats van op kilo's. Onze top voor een stadstuin: krentenboom (bloesem in april, bessen voor vogels, vlammend herfstblad), gele kornoelje (bloeit al in februari, als er verder nog niets te halen valt voor insecten) en vlier (bloesem voor siroop, bessen voor de vogels).

Wil je nog een stap verder: meidoorn in de haag. Weinig planten voeden zoveel soorten als een meidoorn.

Halfzon is voor kleinfruit eerder een voordeel dan een probleem: de bessen verbranden niet en blijven langer sappig. Onze lijst voor halfzon in weinig ruimte: aalbessen (rood, wit, roze en zwart), kruisbes en jostabes, honingbes, Japanse wijnbes en frambozen.

De Japanse wijnbes is daarbij de mooiste: rode fluweelachtige stelen die in de winter ook nog decoratief zijn.

Met die ruimte kun je in lagen werken. Ons voorstel: één of twee bomen als ruggengraat (een hazelaar of een fruitboom), daaronder een rij kleinfruit langs de erfgrens, klimmers tegen schutting of pergola en langs het terras de planten waar je in het voorbijgaan van eet.

Precies dat laatste is het geheim van tuinplezier: zet je snoepfruit op loopafstand van de tafel. Een druif over de pergola, een roze aalbes naast de trap.

Deze doen het in een pot echt goed. Op de honingbes na zijn het allemaal zelfbestuivers, dus daar heb je aan één plant genoeg:

• Blauwe bes ‘North Country’ en ‘North Blue’, blijven 50 tot 75 cm. Wel zure grond nodig: gebruik potgrond voor zuurminnende planten.
• Honingbes, blijft rond 1 tot 1,5 m en geeft in mei al de eerste oogst van het jaar. Hier heb je wel twee verschillende soorten voor nodig, want honingbes bestuift zichzelf niet.
• Moerbei ‘Mojo Berry’ en ‘Gerardi Dwarf’, kleine moerbeien die maandenlang doordragen.
• Vijg ‘Brown Turkey’ of ‘Dalmatië’. Een vijg vindt een krappe pot juist prettig, dat geeft meer vruchten.
• Braam ‘Navaho’, doornloos en compact, blijft rond 1,5 m.
• Zwarte bes ‘Ben Sarek’, speciaal geselecteerd op compacte groei.
• Kruisbes ‘Invicta’ of ‘Hinnonmäki Rood’, blijven rond 1 m.
• Vossenbes ‘Koralle’, 20 tot 30 cm en het hele jaar groen. Mooi als onderbeplanting in een grote pot.
• Yuzu en granaatappel voor wie het exotisch wil, wel vorstvrij overwinteren.

Vuistregel voor de pot: minimaal 40 liter voor kleinfruit, 60 tot 80 liter voor een boompje. Hoe groter de pot, hoe minder vaak je hoeft te gieten. En een pot droogt in de zomer snel uit, dus water geven is hier het echte werk, niet het snoeien.

Lees de complete potgids

Ja, en het is een van onze mooiste planten: de vossenbes ‘Koralle’. Blijft 20 tot 30 cm, is het hele jaar groen, verdraagt halfschaduw en geeft twee keer per jaar rode bessen die je verwerkt tot compote bij wild of kaas.

Wel één voorwaarde: hij wil zure grond met een hoog organisch stofgehalte, net als blauwe bes. In een pot met zure potgrond gaat dat het makkelijkst.

Een tweede optie is de braam ‘Thornless Evergreen’, die houdt zijn blad in zachte winters grotendeels vast en is bovendien doornloos.

Vier tot vijf uur zon is prima, daar kan het meeste kleinfruit uit de voeten. Tegen een schutting zouden wij een braam ‘Chester Thornless’ leiden, die is doornloos en laat in het seizoen, dus je oogst nog in september.

Eén ding om rekening mee te houden: onder leibomen is de grond vaak droog, want die bomen drinken mee. Graaf ruim, meng flink compost door en geef het eerste jaar consequent water. Een dikke mulchlaag helpt hier meer dan bemesting.

Amper zon is lastiger dan halfschaduw, maar niet kansloos. De taaiste in onze collectie zijn rode en witte aalbes, kruisbes en Japanse wijnbes. Ze geven op zo'n plek minder kilo's dan in de zon, maar wel echt bessen.

Eerlijk erbij: onder twee tot drie uur licht per dag wordt het teleurstellend. Meet eerst een dag lang hoeveel uur licht die plek echt krijgt voor je plant. Dat scheelt een hoop.

Dan zit je met bosbes al aan de zure kant, dus voor de rest van de tuin heb je gelijk dat je iets anders wilt. Op gewone bosgrond met halfschaduw doen deze het goed: gele kornoelje (bloeit in februari, oogst in de nazomer), krent, jostabes en Japanse wijnbes.

De gele kornoelje is voor een bostuin onze absolute aanrader: hij hoort van nature thuis in de bosrand, wordt nauwelijks ziek en de vruchten smaken als een kruising tussen kers en cranberry.

Een tuin op het noorden is bijna nooit echt donker: de zon komt er 's ochtends en 's avonds wel bij, en verder is het licht zonder felle zon. Daar zijn de bosrandsoorten aan gewend. Ga voor rode aalbes, witte aalbes, kruisbes en jostabes, Japanse wijnbes en honingbes.

Wat je daar níet moet zetten: perzik, abrikoos, druif en vijg. Die hebben warmte nodig, niet alleen licht.

Herkenbaar, en het goede nieuws is dat het oplosbaar is. Wat werkt:

• Fijnmazig net op afstand van de plant. Belangrijk: span het over een frame, niet los over de struik. Los liggend net is een valstrik waar vogels in verstrikt raken. Gebruik net met mazen kleiner dan 2 cm.
• Een fruitkooi als je meerdere struiken hebt. Meeste werk in het begin, daarna jarenlang klaar.
• Afleiding planten. Zet er een krentenboom of vlier bij als vogelvoer. Die rijpen eerder, en de vogels gaan meestal voor het makkelijkste.

Wat níet werkt: blinkende cd's, plastic roofvogels en linten. Vogels hebben dat binnen een week door.

Klei in de ondergrond is minder erg dan het klinkt, zolang het water weg kan. De soorten die daar goed mee omgaan en die wij zouden planten:

• Gele kornoelje: doet het op vrijwel elke grond, ook zwaar.
• Vlier: houdt juist van voedselrijke, wat vochtiger grond.
• Appelbes en krent: sterk en niet kieskeurig.
• Zilverbes en erwtenstruik: binden stikstof en verbeteren zo je bodem terwijl ze groeien.
• Hazelaar: klassieke voedselbossoort, wortelt goed door in zwaardere grond.

Wat je op klei níet moet zetten: blauwe bes, vossenbes en cranberry. Die willen zure, luchtige grond met een hoog organisch stofgehalte en gaan op klei kwijnen. Als je die toch wilt, zet ze in een aparte bak of pot.

Twee stikstofbinders die in elk voedselbos hun geld waard zijn: erwtenstruik en olijfwilg.

Mooi plan, en het najaar is er precies het goede moment voor. Onze tips:

• Bestel als kaal wortelgoed. Dat is voordeliger, lichter te hanteren en wortelt beter in dan planten in pot. Bekijk het kaalwortelgoed.
• Plantafstand: aalbes, kruisbes en jostabes op 1,25 tot 1,5 m, frambozen op 40 tot 50 cm, bramen op 2 tot 2,5 m. Rijen op 2,5 tot 3 m uit elkaar, zodat je er met een kruiwagen tussendoor kunt.
• Zet rijen noord-zuid, dan krijgt beide kanten van de rij zon.
• Spreid je oogst: honingbes (mei), aalbes en kruisbes (juni en juli), zomerframboos (juli), braam (augustus en september), herfstframboos (september en oktober).
• Doe de bodem eerst. Grondbewerking en compost aanbrengen doe je vóór het planten, daarna kun je er niet meer bij.

Bij grotere aantallen kijken we graag mee met een plantplan. Stuur ons een bericht met de lengte, breedte, grondsoort en hoeveel zon je hebt.

Een wadi is een lastige standplaats, want de plant moet zowel natte voeten als droogte kunnen verdragen. In ons assortiment is de vlier daar het meest geschikt voor: die groeit van nature op vochtige, voedselrijke plekken en verdraagt tijdelijke wateroverlast prima.

Op de rand van de wadi, waar het niet lang plas blijft staan, kun je verder appelbes en meidoorn zetten.

Wat je in de natste zone beter niet zet: fruitbomen, hazelaar en al het kleinfruit dat je in de winter droog wilt houden. Die verdragen langdurig natte voeten slecht.

Kaal wortelgoed is precies wat de naam zegt: een plant zonder pot en zonder grond, met de kale wortels bloot. Een bessenstruik is ongeveer 40 tot 60 cm hoog met een wortelpluim van 20 tot 30 cm, dus dat gaat in elke kofferbak. Bomen zijn langer: reken op 1,5 tot 2 m staaflengte.

Voor de auto: leg een zeil of vuilniszak neer, klap de achterbank plat en zet bomen schuin. Wortels moeten onderweg niet uitdrogen, dus houd ze in de zak of doek gewikkeld en plant zo snel mogelijk. Lukt planten niet meteen, kuil ze dan tijdelijk in.

Voor de plant zelf niet zoveel, voor je portemonnee en voor het aanslaan wel. Een plant in pot ziet er bij levering voller uit, want hij staat al in blad. Kaal wortelgoed komt zonder grond en zonder blad, en oogt dus kaler, maar het is dezelfde plantmaat en vaak zelfs een steviger wortelgestel.

Kaal wortelgoed is voordeliger, duurzamer om te versturen en wortelt in de winterrust beter in. Nadeel: het is alleen leverbaar van ongeveer oktober tot maart, en je moet vrij snel na levering planten.

Lees alles over kaal wortelgoed

Nog niet. We verzenden op dit moment naar Nederland en België. Voor levende planten gelden bovendien plantenpaspoort- en fytosanitaire regels per land, dus uitbreiden naar andere landen is voor ons niet zomaar een kwestie van een verzendzone aanzetten.

We houden het wel in de gaten. Stuur ons gerust een bericht, dan zetten we je op de lijst en laten we het weten zodra het kan.

Wat balen. Eerst het belangrijkste: bij de meeste kiwibessen heb je een mannelijke en een vrouwelijke plant nodig. Als de mannelijke is doodgegaan, krijgt de overgebleven plant geen vruchten meer. Plant er dan een ‘Weiki’ bij, dat is de mannelijke bestuiver.

Wil je dat gedoe niet meer: kies een zelfbestuivende kiwibes als ‘Issai’, dan heb je aan één plant genoeg. Zoek je een heel ander alternatief tegen die schutting: een doornloze braam of een druif.

Nog een tip: kiwibessen sterven meestal af door natte voeten in de winter of door uitdroging in het eerste jaar. Check de drainage voor je opnieuw plant.

Heel verstandig, want paw paw is een smaak waar mensen echt over verdeeld zijn: romig, tussen banaan, mango en vanille in, met een custardachtige structuur. Je houdt ervan of je vindt het te zwaar.

Proeven is lastig, want de vrucht is zeer slecht houdbaar en je vindt hem niet in de winkel. De route die werkt: bezoek in september of oktober een voedselbos of proeftuin met paw paw, of vraag rond in de voedselbos-community wanneer er geoogst wordt.

Over de twee bomen heb je gelijk: paw paw's zijn kruisbestuivers, dus je hebt minimaal twee verschillende rassen nodig. Kijk in onze collectie bijzondere fruitbomen, we hebben er dertien. Meer achtergrond staat in ons artikel Pawpaw telen en oogsten.

Voor snacken met kinderen wil je een pitloze of pitarme tafeldruif. Onze aanraders: druif ‘Vanessa’ (rood en écht pitloos, de beste keuze voor kinderhandjes) en ‘Himrod’ (wit, pitloos, honingzoet). Wil je liever een klassieker met grote blauwe trossen: ‘Boskoop Glory’, die is heel betrouwbaar in ons klimaat en weinig ziektegevoelig.

Langs een poort werkt een druif prachtig, maar reken op één snoeibeurt per winter. Zonder snoei krijg je veel blad en weinig druiven.

Ja, dat kan, maar kies je ras met zorg. De grote boosdoener is krulziekte, en die slaat toe bij koud, nat weer in het vroege voorjaar. Neem daarom perzik ‘Avalon Pride’, die staat bekend om zijn goede weerstand tegen krulziekte, of ‘Harrow Beauty’, ook een ziektesterk ras.

Zet hem op de warmste plek die je hebt, het liefst tegen een zuidmuur, en zorg dat er 's winters geen regen op de knoppen valt. Een afdakje of een stuk folie boven de boom van januari tot mei scheelt enorm.

Die hebben we gelukkig niet alleen. We voeren rode, witte, roze én zwarte aalbessen: rode ‘Jonkheer van Tets’, ‘Rovada’, ‘Rosetta’, ‘Rolan’ en ‘Junifer’, witte ‘Witte Hollander’, ‘Witte Parel’ en ‘Werdavia’, roze ‘Gloire des Sablons’ en ‘Pink Champagne’, en zwarte ‘Ben Sarek’, ‘Titania’, ‘Ben Nevis’ en meer.

Waarschijnlijk zag je een moment waarop vooral de witte op voorraad stonden. Bekijk de hele collectie bessenstruiken, dan zie je alle kleuren.

Je hebt nu de zomer en de nazomer goed gedekt. Wat ontbreekt is het begin en het einde van het seizoen. Wij zouden toevoegen:

• Een honingbes (of twee, ze hebben elkaar nodig) voor de allereerste oogst in mei.
• Een kruisbes voor juni en juli, en omdat de smaak echt anders is dan alles wat je al hebt.
• Een herfstframboos zoals ‘Himbo Top’, die draagt door tot de eerste nachtvorst.

Dan pluk je van mei tot en met oktober onafgebroken uit je eigen tuin.

Eerlijk antwoord: aardbeiplanten hebben wij niet in het assortiment, dus daar kunnen we je niet aan helpen. Wat we wel hebben en wat er qua smaak dichtbij komt, is de aardbeiframboos: een lage struik van 40 tot 80 cm met grote rode vruchten die je vers eet of tot jam verwerkt, zelfbestuivend en winterhard.

Over de planttijd in het algemeen: het najaar is voor bijna al ons kleinfruit juist de beste periode. De plant wortelt dan rustig in en staat in het voorjaar meteen klaar.

Je wilt iets dat in een border niet uit de toon valt en niet gaat overheersen. Drie die dat goed doen:

• Roze aalbes ‘Gloire des Sablons’: doorschijnende roze trossen die er sierlijk uitzien.
• Blauwe bes ‘Pink Lemonade’: roze bessen en prachtige herfstkleur. Wel zure grond nodig.
• Japanse wijnbes: rode fluweelachtige stelen die in de winter doorlopen als sierwaarde.

Wat we in een gemengde border zouden vermijden: frambozen, want die maken uitlopers door de hele border heen.

Leuke vraag, want dat verschil in mondgevoel is precies waarom sommige mensen frambozen niet lekker vinden. Die kleine, zachte, gelijkmatig verdeelde pitjes zoals in kiwi vind je bij: kiwibes (logisch, familie), vijg (piepkleine knapperige zaadjes door het vruchtvlees) en goji.

De korrelige pitjes van framboos en braam komen doordat het steenvruchtjes zijn, elk met een eigen pit. Wil je dat juist vermijden, blijf dan ook weg bij tayberry en loganbes.

Dit zijn onze doornloze soorten, allemaal veilig voor grabbelende handjes:

• Braam ‘Navaho’, ‘Triple Crown’, ‘Chester Thornless’, ‘Loch Ness’, ‘Thornfree’, ‘Black Satin’, ‘Boysenberry’ en ‘Thornless Evergreen’
• Framboos ‘Glen Ample’ en ‘Glen Coe’, doornloze frambozen
• Jostabes ‘Josta’, doornloos
• Alle aalbessen en de honingbes, die hebben van nature geen doornen

Zoetste keuze voor kinderen: de roze aalbes ‘Gloire des Sablons’. Die is zo mild dat kinderen die vaak lekkerder vinden dan rode aalbes.

De honingbes komt daar het dichtst bij. De eerste zes tot acht jaar hoef je er letterlijk niets aan te doen, daarna haal je af en toe een oud tak weg. Ook nauwelijks snoei nodig: krent en appelbes en gele kornoelje.

Aan de andere kant van het spectrum staan frambozen, bramen en druiven. Die vragen elk jaar aandacht, want anders verwildert het. Weet dus vooraf waar je aan begint.

Dan kom je uit bij de struiken die netjes op hun plek blijven: aalbessen (rood, wit, roze, zwart), jostabes ‘Josta’ (doornloos, kruising tussen zwarte bes en kruisbes), kruisbes ‘Hinnonmäki Rood’ en honingbes (geen doornen, geen uitlopers).

Wat wél woekert en waar je dus bewust voor kiest: frambozen (uitlopers door de hele border) en gewone bramen. Wil je toch braam, neem dan een doornloze en zet hem tegen een draad, dan houd je hem in bedwang.

Terechte vraag, we hebben er achttien. De belangrijkste verschillen zitten in doornen, oogsttijd en formaat:

• Kleinste, voor pot of smalle tuin: ‘Navaho’ (1 tot 2 m, doornloos, compact).
• Grootste vruchten: ‘Triple Crown’, doornloos, halfklimmend en zeer productief.
• Laatste oogst, tot ver in september: ‘Chester Thornless’ en ‘Thornfree’.
• Wintergroen blad: ‘Thornless Evergreen’, wordt wel 3 tot 4 m.
• Bijzondere smaak: ‘Boysenberry’ (wijnrood, aromatisch) en loganbes (fris, meer richting framboos).
• Bodembedekkend: poolbraam ‘Sofia’ (20 tot 30 cm) en dauwbraam.
• Voor de liefhebber: Japanse wijnbes, met rode fluweelstelen, en de tayberry, een kruising tussen braam en framboos die als eerste rijp is.

Kun je echt niet kiezen: neem ‘Navaho’ als je weinig ruimte hebt, en ‘Triple Crown’ als je ruimte zat hebt en veel wilt oogsten.

Onze onderhoudsarme lijst, op volgorde van makkelijk naar iets meer werk:

• Honingbes: bijna geen snoei, geen ziektes, oogst in mei.
• Krent en appelbes: sterk, mooi in bloei en herfstkleur, vogels blij.
• Gele kornoelje: onverwoestbaar, ook op zware grond.
• Hazelaar: eens in de paar jaar een oude tak eruit, verder niets.
• Aalbes en kruisbes: één keer per winter uitdunnen, dat is het.

Vermijd als je weinig tijd hebt: perzik en abrikoos (krulziekte en vorstschade aan de bloesem) en druiven (jaarlijkse snoei is echt nodig).